Zamenhof.info

(Krótka) biografia Zamenhofa

Ludwik Łazarz ZAMENHOF (esp. Ludoviko Lazaro) urodził się 15 grudnia 1859 r. przy ulicy Zielonej w Białymstoku, który znajdował się wówczas na terenie Imperium Rosyjskiego (obecnie w Polsce). Jego rodzicami byli Markus i Rozalia z domu Sofer. Ojciec był nauczycielem francuskiego i niemieckiego, uczył także geografii. Rozmawiał ze swoim synem po rosyjsku, w tym języku również odbywało się nauczanie Ludwika. Matka, gospodyni domowa, rozmawiała z Ludwikiem w jidysz. Od dzieciństwa Ludwik okazywał miłość do języków. Jako dziecko marzył o zostaniu znanym rosyjskim pisarzem i pisał różne wiersze, a nawet napisał pięcioaktową tragedię. Później, gdy był już dorosły, w jednym ze swoich listów napisał, że władał biegle trzema językami (rosyjskim, polskim, niemieckim), po francusku czytał płynnie, ale mówił mało i źle. W ciągu swojego życia nauczył się jeszcze około ośmiu innych języków.

Środowiska, w którym urodził się i wychował Zamenhof, nie można nazwać łatwym. Miasto miało charakter międzynarodowy, zamieszkiwane było przez ludność wielojęzyczną, a Zamenhof wspominał, że stosunki między mieszkańcami często odbiegały od ideału przyjaźni. Młody Ludwik często chodził na plac targowy, gdzie widział różne grupy ludzi atakujących się nawzajem. Wszystko to dotknęło małego Zamenhofa i będąc dzieckiem uważał, że głównym powodem wrogich stosunków między narodami jest brak wspólnego języka. Marzenie o jednym języku dla całej ludzkości zawładnęło nim mocno i nigdy go nie opuściło.

Zamenhof (na górze po lewej) z kolegami z klasy, Warszawa 1873

W 1865 roku Ludwik rozpoczął naukę w czteroletniej szkole podstawowej, a w 1869 - w gimnazjum, gdzie zaczął uczyć się języków obcych. Zawsze był pilnym uczniem, a nauczyciele uważali go za niezwykle zdolnego. W 1873 r. rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie ojciec Ludwika zaczął uczyć języka niemieckiego w gimnazjum.

Zamenhof we wspomnieniach pisał, że najbardziej przykre dla niego było to, iż w Warszawie w ogóle już nie widział ludzi: widział tylko Rosjan, Polaków, Żydów itd. Wszyscy się nienawidzili wzajemnie, a każdy myślał tylko o swoim narodzie. Ludwik również dość wcześnie zdał sobie sprawę, że jest Żydem, ponieważ polityka Imperium Rosyjskiego nie sprzyjała Żydom.

W Warszawie dostrzegł silny antysemityzm, co skłoniło go do przyłączenia się do ruchu syjonistycznego, choć od najwcześniejszego dzieciństwa zawsze dla niego najważniejszy był człowiek i według jego wyznań, oddał całe swoje życie jednej głównej idei i marzeniu zjednoczenia ludzkości. Z tego powodu dość szybko opuścił ruch syjonistyczny, ale zawsze współczuł swojemu narodowi ciężkiego losu.

Dosyć wcześnie doszedł do wniosku, że wspólnym językiem, o którym nieustannie rozmyślał, może zostać tylko neutralny język nienależący do żadnego żyjącego narodu, ponieważ widział i doświadczył zawiści między różnymi narodami. Zrozumiał, że żaden z języków narodowych nie zostanie wybrany przez władze wszystkich krajów jako wspólny język. W 1873 roku w warszawskim gimnazjum klasycznym zapoznał się z językami starożytnymi i wierny swojemu marzeniu zaczął myśleć nad ożywieniem jednego z tych języków, by posługiwano się nim na całym świecie. Jednak później doszedł do przekonania, że żaden z języków istniejących w przeszłości bądź używanych teraz nie jest odpowiedni do tego celu, a potrzebny jest nowy, sztucznie stworzony język. Od tej pory nie tylko marzył o wspólnym, neutralnym języku, lecz także zaczął zajmować się jego tworzeniem.

Lingwe uniwersala

Kiedy w piątej klasie gimnazjum Ludwik Zamenhof zapoznał się z gramatyką angielską, bardzo prostą w porównaniu z gramatyką grecką i łacińską, zdziwiło go to i przekonał się, że bogata gramatyka nie jest potrzebna dla języka. W głowie miał już wtedy wstępny projekt swojego języka. Zaczął wyrzucać z niego formy zbędne i niedługo potem udało mu się dojść do gramatyki, której zasady zajmowały zaledwie kilka stron. To ucieszyło Ludwika, który z nową energią kontynuował swoje badania, jednak wciąż martwił go problem zasobu słownictwa.

Pewnego dnia szyldy sklepowe z napisami швейцарская (szwiercajskaja, 'portiernia') i кондитерская (konditierskaja, 'sklep ze słodyczami') zwróciły jego uwagę. Właśnie to miało pomóc rozwiązać problem: przyrostki! Na straszny problem stworzenia ogromnego zasobu słownictwa padł promyk nadziei i niedługo potem zaczął on zanikać. Nawet słowa najprostsze (np. „patrino” 'matka', „tranĉilo” 'nóż' i inne) zostały przekształcone za pomocą przyrostków i stały się łatwe do zapamiętania. Pracując nad słownikiem, Zamenhof szybko zdał sobie sprawę, że obecne języki posiadają ogromny zasób już gotowych słów międzynarodowych i znanych wielu narodom. Są prawdziwym skarbem dla przyszłego języka i udało mu się ten skarb wykorzystać. Jako źródło dla słownictwa wykorzystał rdzenie romańsko-germańskie, wybierając spośród form najprostszych i najbardziej międzynarodowych.

Zamenhof w 1879 roku

W 1878 roku język był prawie gotowy, 19-letni Ludwik nazwał go „Lingwe uniwersala”. Niektórzy koledzy nauczyli się tego języka. Ludwik świętował narodziny uniwersalnego języka wraz z kolegami w domu rodzinnym, chociaż nadal istniała duża różnica między ówczesnym „Lingwe uniwersala” a obecnym esperanto. To był pierwszy okres rozwoju języka.

Rok później, w 1879, Ludwik udał się do Moskwy, aby rozpocząć studia na uniwersytecie. Jako specjalizację wybrał medycynę. Oczywiście Ludwik interesował się bardziej językami, ale jego ojciec uważał, że językoznawca lub literat to zawody bez przyszłości, to medycyna jest bardziej obiecującą dziedziną, mówił Ludwikowi, że języki nie będą później w stanie utrzymać rodziny. Ludwik został zmuszony do poddania się wpływom ojca i zaczął studiować medycynę. Istnieje legenda, że ​​ojciec spalił zeszyt z „Lingwe uniwersala”, kiedy Ludwik był w Moskwie. Chciał, aby jego syn skupił się tylko na studiach, by zostać dobrym lekarzem.

Lingvo internacia

W 1881 roku Ludwik musiał wrócić do Warszawy, gdzie kontynuował studia medyczne. Było to związane z sytuacją finansową ojca. Nie mógł już wysyłać pieniędzy na czynsz za pokój i utrzymanie. Ludwik miał przecież rodzeństwo, które też musiało się uczyć, co również wymagało pieniędzy.

En la sama jaro, reveninte hejmen kaj eksciinte pri la bruligo de la kajero kun la “Lingwe uniwersala”, li komencis denove okupi sin pri la internacia lingvo, ĉar ĉio necesa troviĝis en la memoro. Ŝajne komence li malĝojiĝis pro la manko de la kajero, sed poste li komprenis, ke la unua versio de la lingvo estis tre malperfekta. Kio komence ŝajnis al li tute preta teorie, estis ankoraŭ ne preta praktike. Li komencis multe traduki, evitante laŭvortan tradukadon, al tiu aŭ alia lingvo kaj penis rekte pensi en la lingvo neŭtrala. Poste li rimarkis, ke la lingvo ricevis sian propran spiriton, sian propran vivon, la propran difinitan kaj klare esprimitan fizionomion, ne dependantan jam de iaj influoj. Li nomis novan varianton de la lingvo “Lingvo internacia”. Dum sia lasta medicinstudjaro en 1884, la lingvo internacia ricevis la formon de la nuna Esperanto.

En 1885 Ludoviko forveturis al kuracista praktiko en Litovion, kie li loĝis ĉe sia fratino kaj bofrato. Tie li komencis serĉi eldoniston por la lingvo, sed sukcesis nur du jarojn poste. Ankaŭ samtempe li komencis specialiĝi pri okulmedicino, ĉar li pensis, ke tiu ĉi medicina fako estas unu el la plej pacaj kaj trankvilaj. Baldaŭ li revenis en Varsovion.

Zamenhof i Klara Zilbernik w 1887 roku

Dum la vintro 1886-1887 Ludoviko, vivanta en Varsovio, konatiĝis kun Klara Zilbernik, kiu loĝis ĉe lia fratino. Ili enamiĝis. La patro de Klara estis sapfabrikanto kaj li donis monon al Ludoviko por presigo de la libroj. Zamenhof decidis uzi pseŭdonimon Doktoro Esperanto. Li opiniis, ke ne tre bona sorto atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se ĝi vidas en li fantaziulon, homon kiu sin okupas pri “flankaj aferoj”. Poste Zamenhof skribis, ke li sentis, ke li riskis la tutan estontan trankvilecon kaj ekzistadon sian kaj de sia familio.

Tiamaniere la jaro 1887 iĝis tre grava por Ludoviko: la 26-an de julio okazis naskiĝo de Esperanto kaj la 9-an de aŭgusto geedziĝo de Ludoviko kaj Klara, kiu estis fidela al sia edzo la tutan vivon.

Narodziny języka esperanto

Pierwszy podręcznik do nauki języka esperanto

La 26-an de julio aperis la Unua Libro, la unua lernolibro de la Lingvo Internacia, nuntempe nomata Esperanto. La 26-a de julio estas festata kiel naskiĝtago de Esperanto. La originala nomo de la verko, en la rusa lingvo, estas Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (“Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro”). La originala eldono estis nur ruslingva, sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la pola, germana kaj franca lingvoj kaj dua eldono en la rusa. La unua angla versio aperis en 1888, fuŝe tradukita, kaj laŭrakonte Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, ĝis kiam Richard H. Geoghegan, irlandano loĝanta en Britio, retradukis la libron.

La nova lingvoprojekto estis akceptita kun granda entuziasmo. Malgraŭ ioma sukceso de antaŭa artefarita lingvo Volapuko, kiu aperis en 1879, Esperanto sufiĉe rapide trovis sekvantojn en la tuta mondo. Kaj preskaŭ tuj ĝi montris, ke ĝi pli taŭgas por internacia komunikado pro sia facileco, logiko kaj beleco. Estis por Zamenhof granda ĝojo, senti sin de tiam ĉirkaŭata de fervoraj samideanoj. Li vidis, ke la lingvo fariĝis vivanta, eĉ uzata. Ludoviko komencis ricevi leterojn kun demandoj, konsiloj, aproboj, kaj jam multaj estis skribitaj en Esperanto.

Post preskaŭ tuja sukceso, en 1888 aperis la “Dua Libro” (Dua Libro de l’ Lingvo Internacia), kiu estis eldonita por priskribo de la Lingvo Internacia, kaj la unua libro, tute skribita en Esperanto. La 1-an de septembro 1889 aperis La Esperantisto, la unua periodaĵo en la internacia lingvo Esperanto en la urbo Nurenbergo (Germanio). En multaj urboj en la diversaj partoj de la mondo (komence, kompreneble, plejparte en Eŭropo) ĝermis unuaj Esperanto-grupoj. Kreiĝis internacia movado.

En 1889 Zamenhof, pro manko de mono, estis devigita translokiĝi, lasinte la familion, en urbon Ĥerson (suda parto de nuna Ukrainio), kie li ne sukcesis trovi enspezigan laboron. En majo de 1890 li denove translokiĝis en Varsovion, kien ankaŭ venis Klara kaj du infanoj Adamo kaj Sofja, kiuj loĝis ĉe bopatro de Ludoviko en urbo Kaŭno (nuna Litovio). Post duonjaro la familio estis fine reunuiĝinta. Sed mona problemo persekutos Ludovikon ankoraŭ longan tempon.

La lingvo Esperanto iĝis pli kaj pli populara, kaj Zamenhof starigis korespondadon kun multaj ĵus aperintaj esperantistoj el diversaj landoj. Tiu korespondado postulis multan tempon kaj multan monon. La monsituacio denove malpliboniĝis kaj Ludoviko devis denove translokiĝi, nun al Grodno, kien post iom da tempo li venigis sian familion. Ili loĝis tie ĝis 1898 kiam la tuta familio definitive revenis al Varsovio.

Zamenhof sin okupis ne nur pri la lingvo. Memkompreneble, li multe korespondis, multe legis kaj skribis en Esperanto, verkis librojn kaj artikolojn, sed li sukcesis ankaŭ trovadi tempon por pligrandigi sian scion en medicino. Ekzemple, en 1897 li duan fojon iris al la universitato en Vieno por perfektigi sin en la okulmedicino.

En Varsovio li loĝis en malriĉa strato de la hebrea kvartalo, kie li restis ĝis la Unua Mondmilito. Li laboris kiel okulkuracisto, kaj liaj prezoj kompare kun la aliaj urbaj kuracistoj estis tre malaltaj. Ofte Zamenhof akceptis pacientojn senpage, se li vidis, ke ili ne havas monon kaj vivas en mizero. Li iĝis vera popola kuracisto, ĉar multaj homoj povis iri nur al li, pro liaj nealtaj prezoj. Zamenhof estis devigita labori tutajn tagojn kaj noktojn li dediĉis al Esperanto. Tiel li vivadis ĝis la morto, tre modeste, tre malriĉe.

Pierwszy kongres

Zamenhof podczas pierwszego Światowego Kongresu Esperanto w Boulogne-sur-Mer

Ekde 1898 aperis multa laboro por Esperanto, kiu disvastiĝis en multaj landoj. La rezulto de tiu ĉi disvastiĝo estis apero de Universalaj Kongresoj. En 1905 en Francio en urbo Bulonjo-ĉe-Maro okazis la unua Universala Kongreso, kie partoprenis 688 homoj el 20 landoj inkluzive de la kreinto de la lingvo. Ĝi okazis de la 5-a ĝis la 12-a de aŭgusto. D-ro Zamenhof faris longan paroladon. Por li tiu momento estis unu el la plej belaj en lia vivo. Li estis tre emociita. Li nun havis la pruvon, ke Esperanto povas esti flue parolata kaj facile komprenata de la plej malsamaj popoloj. Entute Ludoviko Zamenhof sukcesis partopreni en naŭ kongresoj, la deka en 1914 estis nuligita pro la komencinta Unua Mondmilito. Lia edzino Klara ĉiam akompanis sian edzon, do ankaŭ ŝi partoprenis en ĉiuj kongresoj.

Dum kreskado de la populareco de la lingvo, preskaŭ ekde la komenco de ĝia ekzistado aperadis diversaj proponoj reformi Esperanton. Komence demokratie Zamenhof aŭskultis ilin ĉiujn kaj raportis kun fidela zorgo en la gazeto La Esperantisto. Sed baldaŭ, kiam pli kaj pli da proponoj venadis, kreinto de la lingvo ekkonsciis, ke multaj el la proponoj kontraŭas unu la alian. Ankaŭ li jam havis sperton kaj klare komprenis, ke tio, kio aspektas bele teorie, praktike povas esti male. Kaj kelkaj proponoj, kontentigantaj unu parton de esperantistoj, povus esti malakceptotaj de aliaj esperantistoj.

„Fundamento de Esperanto”

Zamenhof rifuzis ŝanĝi Esperanton kaj en tio plejmulto da esperantistoj subtenis lian decidon. Li neniam pretendis pri siaj rajtoj al la lingvo. Li skribis, ke li ne volis esti kreinto de lingvo, sed li volis esti iniciatinto. Zamenhof opiniis, ke li kreis bazon, sed la cetero devas esti kreata de la homa societo kaj de la vivo tiel, kiel en ĉiu vivanta lingvo. Li opiniis, ke Esperanto devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la samaj leĝoj, laŭ kiaj estis ellaborataj ĉiuj vivaj lingvoj. Pro tio en 1905 estis akceptita la Fundamento de Esperanto, netuŝebla grava dokumento, kiun neniu havas la rajton ŝanĝi. Sed tamen ideoj kaj proponoj por ŝanĝi la lingvon restis, kio en 1907 kondukis al fendo en la Esperanto-movado kaj al aperado de Ido. Tio estis por Zamenhof doloriga bato, sed nature modesta kaj pacema, li ĉiam penis mildigi ĉiujn konfliktojn ĉirkaŭ si kaj neniam montris ian malamikecon kontraŭ siaj ofendintoj. Eĉ al tiu, kiu lin plej kruele perfidis, Louis de Beaufront (kreinto de reformita Esperanto sub la nomo “Ido”), li ĝis la fino volis helpi kaj skribis por li mirige pardoneman leteron.

Ostatnie lata życia Zamenhofa

Grób Zamenhofa w Warszawie

La Unua Mondmilito iĝis granda bato por Zamenhof, por homo, kiu konsideris homaron kiel “unu grandan familion”. Li ne sukcesis partopreni en la dek-unua UK en Usono, samkiel aliaj eŭropaj esperantistoj. Pro la milito ili ne povis vojaĝi al Ameriko. Lia stato malboniĝis kaj doktoro Zamenhof ne plu povis labori tutan tagon. Lia filo Adamo prenis sur sin grandan parton de la laboro. En aŭgusto germana armeo okupis Varsovion. La familio de Zamenhof estis disigita kaj Ludoviko eĉ ne havis eblon korespondi kun siaj parencoj (ekzemple, kun la filino), kiuj troviĝis ne en Varsovio.

La 14-an de aprilo 1917 Zamenhof mortis. Ĝis sia morto li multe laboris por la movado, por la lingvo. La elstara esperantisto Gaston Waringhien tiel priskribis en sia libro 1887 kaj la sekvo… Zamenhof:

Li estis timema antaŭ la publiko kaj ne estis ema al la oficialaj ceremonioj, kiujn li partoprenis nur pro sia stato kiel kreinto de Esperanto. Li estis unu el tiuj maloftaj homoj, kiuj ludis gravan internacian rolon, kaj tamen havas nenion por timi el la publikigo de sia korespondaĵaro: ĝi rivelas nur lian denaskan ĝentilecon, lian profundan sincerecon kaj lian altan senton pri justeco.

Li ne estis oratoro, parolis milde kaj mallaŭte. Li multe fumis, precipe cigaredojn. Jam de ĉirkaŭ la jaro 1900 li suferis je malforteco de la koro kaj manko de pulso en la piedoj. Tial, kiam liaj enspezoj tion ebligis, li vizitis somere germanajn ban-urbojn.

Sed plej gravaj trajtoj de lia karaktero estis la volforto, per kiu li ĉion oferis por siaj idealoj, kaj la pacienca obstino, per kiu li forpuŝis ĉiujn obstaklojn al ilia efektiviĝado. Kaj tiun volforton kaj tiun paciencon li ĉerpis el la vere senmezura amo, kiu instigis lin alporti, per ĉiuj fortoj de sia korpo kaj spirito, iom da konsolo al tiu fizike kaj morale blindiĝinta homaro en plenumado de la antikva orakolo: “Konsolu, konsolu mian popolon!”.

Źródła